شود در هر صورت ثابت مىكند كه اين مسأله قابل ترديد نيست . مخالفان تقليد : با اينكه مسألهء تقليد و رجوع جاهل به عالم امرى روشن ، فطرى و اجماعى است و سيرهء متشرّعه نيز در طول تاريخ اسلام بر همين بوده است كه افراد عامى احكام حلال و حرام را از مجتهدان مىپرسيدند و بر اساس فتواى آنها عمل مىكردند ؛ ولى با اين حال برخى از عالمان با مسألهء تقليد مخالفت كردند . از اماميّه گروه اندكى از اخباريون « 1 » با تقليد مخالفند و در ميان اهل سنّت نيز برخى از علماى ظاهرى همانند داوود بن على و ابن حزم و همچنين گروهى از علماى حنبلى مثل ابن تيميه و ابن قيم جوزى و فرقهء اباضيه قائل به حرمت تقليد شده‌اند . « 2 » از ابو حنيفه و أبو يوسف نيز نقل شده است كه گفته‌اند : « لا يحل لاحدٍ ان يقول بقولنا حتى يعلم من اين قلناه ؛ براى كسى جايز نيست كه قائل به قول ما شود ، مگر آنكه مدرك و دليل قول و نظر ما را بداند » . « 3 » از احمد حنبل نقل شده است كه گفت : « لا تقلّدنى و لا تقلّد مالكاً و لا الثورى و لا الاوزاعى ، و خذ من حيث اخذوا ؛ نه از من تقليد كن و نه از مالك و ثورى و اوزاعى ؛ بلكه حكم را از همان منبعى بدست آور ، كه آنان بدست آوردند » . « 4 » شوكانى كه از مخالفان تقليد است ، مىگويد : « جمهور معتقدند مطلقا تقليد در فروع دينى جايز نيست » . سپس از « قرافى » نقل مىكند كه : مذهب مالك و مشهور علما بر وجوب اجتهاد و ابطال تقليد است و ابن حزم بر اين مسأله ادّعاى اجماع كرده است . سپس مىافزايد : ائمّهء اربعه معتقد بودند كه نبايد از آنها تقليد كرد . « 5 » ابن حزم مىنويسد : « و لا يحلّ لأحدٍ أن يقلّد احداً ؛ لا حيّاً و لا ميّتاً و على كلّ أحد من الاجتهاد حسب طاقته ؛ براى احدى جايز نيست از شخص ديگر ، چه آن شخص زنده باشد و يا مرده تقليد كند ؛ بلكه بر هر كسى لازم است به اندازهء توانش اجتهاد نمايد » . « 6 » آنگاه اين سؤال را مطرح مىكند كه انسان عامى براى يافتن احكام الهى بايد چگونه عمل كند ؟ مىگويد : « آن شخص حتّى اگر از جاهل‌ترين افراد روى زمين باشد ، لازم است از كسى كه از ديگران نسبت به مسائل دينى عالم‌تر است . سؤال خويش را بپرسد و بگويد دين پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله در اين مسأله چه فرموده است ؟ وقتى كه آن عالم وى را راهنمايى كرد ، و فتوا داد ، از او مىپرسد : « هكذا قال اللَّه عز و جل و رسوله ؟ ؛ آيا اين سخن را خدا و رسولش فرموده‌اند » اگر آن عالم پاسخ داد : آرى ، همان را مىگيرد و عمل

--> ( 1 ) . ر . ك : الفوائد المدنيّه ، ص 40 به بعد . هر چند صاحب حدائق كه اخبارى معتدلى است ، تصريح مىكند : بر آن كس كه توان استنباط احكام را ندارد ، تقليد جايز است ( حدائق الناضرة ، ج 8 ، ص 497 ) . ( 2 ) . ر . ك : دائرة المعارف الاسلاميه ، ج 5 ، ص 417 . ( 3 ) . موسوعهء فقهيّهء كويتيّه ، ج 13 ، ص 161 . ( 4 ) . همان مدرك . ( 5 ) . ارشاد الفحول ، ج 2 ، ص 333 . ( 6 ) . المحلّى ( ابن حزم ) ، ج 1 ، ص 66 .